Hendrik III van Nassau

Personen
1483 tot 1538
  • Portret van Hendrik III van Nassau. ca. 1516-1517. ( coll. Kimbell Art Museum,Fort Worth, Texas)  

Heer van Breda van 1504-1538

Hendrik III van Nassau was de opvolger van zijn oom Engelbrecht II en werd opgevolgd door zijn zoon René van Chalon. Vaak wordt graaf Hendrik III beschouwd als de grootste Bredase Nassau, voornamelijk omdat hij zoveel invloed heeft gehad op het Bredase stadsbeeld. Hij heeft een nieuw Kasteel gebouwd, het Valkenbergpark laten aanleggen, de Grote Kerk voltooid, nieuwe straten laten aanleggen, Breda uitgebreid met nieuwe vestingwerken, het Mastbos aangelegd en de renaissance in Nederland geïntroduceerd. Behalve dat was hij de belangrijkste edelman in de Nederlanden onder keizer Karel V. Van zijn werkzaamheden zijn in de binnenstad nog talrijke relicten aan te treffen. We kunnen een hele wandeling maken langs het Kasteel, het Spanjaardsgat, het Kasteelplein, het Valkenberg, het Begijnhof en de Grote Kerk met zijn grafmonumenten. Daarna kunnen we gaan fietsen naar het Mastbos.

Hendrik III van Nassau-Breda werd geboren in Siegen in het tegenwoordige Duitsland op 12 januari 1483 als zoon Jan V van Nassau-Dillenburg en Elisabeth van Hessen-Marburg. Zijn vader was stadhouder van Gelre in 1504 en 1505. In 1504 erfde hij de bezittingen van zijn oom Engelbrecht II, die was overleden zonder wettige nakomelingen. Hendrik is driemaal in het huwelijk getreden. In 1503 huwde hij met Françoise Louise, hertogin van Savoye. In 1515 huwde hij met Claudia van Chalon .Uit dit huwelijk is een zoon geboren: René van Chalon, prins van Oranje. In 1524 huwde hij met Mencía de Mendoza, markiezin van Cenette. Daarnaast had hij een aantal bastaardkinderen, Alexis van Nassau-Corroy, Elisabeth en Lodewijk Philips

Blijde Inkomst, 1504

Volgens Van Goor hield Hendrik III zijn Blijde Inkomst in Breda op 21 juli 1504.

Ridder in de Orde van het Gulden Vlies, 1505

Hij trad, net als zijn voorganger Engelbrecht II, in dienst van Filips de Schone. In 1504 werd hij drossaard van Brabant. Op 17 november 1505 nam Filips de Schone hem op in de Orde van het Gulden Vlies. Op 31 december 1510 werd hij aangesteld als kastelein van Slot Loevestein. Van 1515-1521 was hij stadhouder van Holland en Zeeland. Zijn carrière ontwikkelde zich voorspoedig. Hij werd één van de gouverneurs over de jonge Karel V met wie hij een goede band opbouwde. Híj speelde een belangrijke rol als zijn legeraanvoerder in de Italiaanse Oorlog (1521-1526). Tussen 1522 en 1530 verbleef Hendrik III als raadsman en opperkamerheer van Karel aan diens hof in Spanje. In 1524 trouwde hij op aanbeveling van Karel met de zestienjarige Mencía de Mendoza, die als dochter van Rodrigo de Mendoza uit één van de rijkste en aanzienlijkste geslachten van Spanje stamde. In 1530 was hij direct betrokken bij de kroning van Karel V tot keizer in Bologna.

Breda als vroegrenaissance residentiestad, 1530

In de jaren dertig van de zestiende eeuw liet Hendrik III het kasteel van Breda verbouwen tot een toonaangevend renaissancepaleis naar Zuid-Europees voorbeeld. Hiervoor stelde hij de kunstenaar-architect Tommaso Vincidor da Bologna aan, een leerling van Rafael. Het paleis werd omgeven door een citadel (een ‘palazzo in fortezza’) en buiten de citadel liet hij een renaissance tuin aanleggen in vierkante perken naar Italiaans voorbeeld, het latere Valkenbergpark. Vóór het kasteel legde hij een piazza aan naar Italiaans model en een as, gericht op de stad. Het Kasteelplein is dus een klein stukje Italiaanse stedenbouw in Breda.

Nadat hij zijn paleis voltooid had liet hij aan het Kasteelplein een stallencomplex bouwen, ook in renaissancestijl. Bij een verbouwing in 1883 werd een gedeelte van de renaissance-gevelmuur afgebroken en naar het Rijksmuseum in Amsterdam overgebracht.

Hendrik III voltooide in dezelfde tijd de Grote Kerk en liet hieraan de Prinsenkapel bouwen. Hij richtte in de kerk twee grafmonumenten op ter ere van zijn geslacht, één in laatgotische- en één in vroegrenaissance stijl, wat de kerk tot een waar mausoleum maakt. Zoals we hierna zullen zien heeft hij waarschijnlijk plannen gehad om hieraan een derde grafmonument voor zichzelf toe te voegen.

In 1531 gaf graaf Hendrik III opdracht voor een nieuwe stadsomwalling, verdedigd door bakstenen blokhuizen en een citadel rond zijn kasteel. De vesting was voor die tijd zeer modern, maar had duidelijk een experimenteel karakter. De twee zevenzijdige geschutstorens (het Spanjaardsgat) en het Blokhuis op het kasteelcomplex bestaan nog.

Het Mastbos, 1514

Graaf Hendrik III introduceerde door zijn bouwactiviteiten niet alleen de renaissance in Breda, hij had ook vernieuwende ideeën over de bosbouw. Ten zuiden van Breda liet hij het Mastbos aanleggen. Dit diende als jachtgebied, waar de graaf en zijn gasten konden jagen. Het zette op die manier luister bij aan zijn status. Het Mastbos had nog een onregelmatige vorm en werd nog niet doorsneden door dreven. Hij kocht ook het reeds bestaande Liesbos. Bij al deze werkzaamheden werd een belangrijke rol gespeeld door architecten en landmeters. De Nassaus hadden buiten de stad hoeves in eigendom, die voor een groot deel van hun inkomsten zorgden. Tegenwoordig heten ze vaak ‘Prinsenhoeve’. Waarschijnlijk dienden deze grote boerderijen ook als steunpunt voor jachtpartijen in de bossen en op de waranden.

Vorstelijke bezoeken

Verschillende malen zijn personen met keizerlijke of koninklijke waardigheid in Breda op bezoek geweest bij graaf Hendrik III. Hoe luisterrijker de ontvangsten die hij hier zijn vorst kon bereiden, hoe meer status hij had. De enige concrete herinnering aan deze bezoeken is eigenlijk alleen maar de straatnaam Keizerstraat. Deze straat is direct of indirect genoemd naar keizer Karel V. In 1516 kwam deze (toen nog Koninklijke) Majesteit in Breda op bezoek, zeggen de rekeningen. Hij logeerde in het Huis Valkenberg. Het Huis Valkenberg was dus (nog) goed genoeg om koning te logeren. Karel werd op 5 januari 1515 in een plechtige vergadering van de Staten-Generaal in het Paleis op de Koudenberg in Brussel meerderjarig verklaard. Na zijn aantreden begon hij met een lange rondreis door zijn nieuwelandsheerlijkheden. Daarbij vond in vele steden de traditionele blijde intrede. Het bezoek aan Breda in 1516 past hier in.

Begrafenis, 1538

De graaf stierf te Breda op 14 september 1538 en werd in de Grote Kerk begraven onder het renaissance grafmonument dat hij had laten oprichten voor zijn oom Engelbrecht II. Het is niet uitgesloten dat Hendrik III van plan was in de Prinsenkapel een tweede monument voor zichzelf op te richten. Dan zouden er in de Grote Kerk in totaal drie grote grafmonumenten gestaan hebben. Daarmee zou er in Breda een waarlijk groots Nassaumausoleum zijn ontstaan in de geest van vorstelijke mausolea elders in Europa,

Eenvoudige grafplaat, 1938

De grafkelder werd geopend in 1937. De resten van Hendrik III lagen in een loden kist met het opschrift ‘1538 Henri III Comte de Nassav’. De stoffelijke resten werden in nieuwe bronzen kisten gelegd en de grafkelder werd weer afgesloten met een sluitsteen. Hierop staat te lezen: ‘Sluitsteen van den grafkelder van de laatste leden der geslachten van Nassau en Oranje-Nassau die te Breda zyn bygezet.’ Daaronder zien we de wapens van Hendrik III en René van Chalon, beide met de keten van de Orde van het Gulden Vlies en hun namen en overlijdensjaren. Daaronder staat het wapen van Anna van Egmond, gravin van Buren (zoals zij hier heet) met haar naam en overlijdensjaar en de naam van haar dochtertje Maria. De grafsteen werd aangebracht op 14 september 1938.

De Graaf Hendrik III-laan

In 1937 werden er plannen gemaakt een nieuwe weg dwars door de stad aan te leggen over de te dempen Haven, de Noord-Zuiddoorbraak. Deze zou helemaal doorgetrokken worden naar het Mastbos. Het gedeelte in Boeimeer werd zeer passend de Graaf Hendrik III-laan genoemd. De doorbraak moest immers een nieuwe verbinding vormen tussen het Kasteel en het Mastbos, beiden scheppingen van graaf Hendrik III. Uiteindelijk zijn van het plan slechts enkele fragmenten voltooid.

Literatuur

V. van der Aura, Geschiedkundige bijdragen betreffende het Norbertinessenklooster van St.-Catharinadal (Oosterhout, 1894). 
F.A. Brekelmans, ‘De Buitenpoort van het Kasteel en de Bossche Poort’, in Jaarboek de Oranjeboom XIV (1961).
A. Erens, ‘Sint-Catharinadal en de urbanisatieplannen van graaf Hendrik III van Nassau, te Breda 1531-1551’, in Analecta Praemonstratensia, 1936, p. 143-172.
Thomas Ernst van Goor, Beschryving van stadt en lande van Breda (’s-Gravenhage, 1744).
Jac. H. van Hooydonk, Graaf Hendrik III van Nassau-Breda en zijn stad 1504-1538 (Breda, 1995). 
J.H.H. Houwing, De afbeeldingen van Graaf Hendrik III van Nassau-Breda tijdens den intocht en de kroning van Karel V te Bologna door ooggetuigen geteekend (Breda, z.j.).
J.H.H. Houwing, ‘Graaf Hendrik III van Nassau-Breda bij den intocht van Karel V te Bologna’, in Mededeelingen van het Nederlandsch Historisch Instituut te Rome, 1939, p. 47-55.
W. Kuyper, The triumphant entry of Renaissance architecture into the Netherlands ; the Joyeuse Entrée of Philip of Spain into Antwerp in 1549, Renaissance and Mannerist architecture in the Low Countries from 1530 to 1630 (Alphen aan den Rijn, 1994). 44-F-32A+B.
Gerard Otten, ‘Van grenspalen tot schampstenen; een speurtocht naar kleine, maar waardevolle Bredase monumenten’, in Archivaria, periodiek van het Stadsarchief Breda, nummer 7, december 2001.
Gerard Otten, ‘De Nassaustraatnamen in Breda, een verkenning’, in Engelbrecht van Nassau, jaargang 2010, nummer 4
Gerard Otten, ‘De Noord-Zuiddoorbraak en de Graaf Hendrik III-laan, Mislukte plannen voor een monumentale Nassau-as in Breda, 1936-1959’, in Engelbrecht van Nassau, jaargang 2012, nummer 1, 2 en 3.
Gerard Otten, ‘Breda als residentiestad van de Nassaus, Een van de grootste residentiesteden in de Nederlanden in het begin van de zeventiende eeuw’, in ErfgoedBrief Breda nummer 32, maart 2016https://erfgoed.breda.nl/nieuws/breda-als-residentiestad-van-de-nassaus/ 
Cees van Raak, Heden vredig ontslapen, funeraire geschiedenis van het huis Oranje-Nassau (Bussum, 1995).
Th.M. Roest van Limburg, Het kasteel van Breda, aanteekeningen betreffende het voormalige prinsenhof te Breda (Schiedam, 1904).
J.P. van Roon, ‘De begrafenis van Graaf Hendrik III in 1538 te Breda’, in Engelbrecht van Nassau, 1996, p. 133-140.
S.A. Vosters, ‘Spaanse meningen over Hendrik van Nassau’, in Jaarboek de Oranjeboom LXI (2008).
G.W.C. van Wezel, R. Royaards-ten Holt en P. van Galen, Het paleis van Hendrik III graaf van Nassau te Breda (Zwolle en Zeist, 1999).
G.W.C. van Wezel, De Onze-Lieve-Vrouwekerk en de grafkapel voor Oranje-Nassau te Breda (Zwolle en Zeist, 2003).

Ook interessant

De Nassaus en Oranjes als heren en baronnen van Breda
De Nassaus en Oranjes 1403 tot heden
Engelbrecht van Nassau werd heer van Breda door zijn huwelijk met de e...
Personen
René van Chalon
René van Chalon 1519 tot 1544
René van Chalon was de opvolger van zijn vader Hendrik III van Nassau ...
Personen
Engelbrecht II van Nassau
Engelbrecht II van Nassau was de oudste zoon van zijn voorganger, Jan ...
Personen
Opgraving KMA - kasteel / kapel 1992
In het laatste kwartaal van 1992 heeft de gemeente Breda een opgraving...
Archeologie
Graaf Hendrik III-laan (Boeimeer)
Sommige, royaal in het groen aangelegde wegen in Breda kunnen we ...
Gebieden
Paleiskapel
Paleiskapel 1539 tot 1557
De kapel aan de westzijde van het renaissance paleis van graaf Hendrik...
Archeologie
De ordonnantie van Hendrik III
Als het kalf verdronken is, dempt men de put. Na de allesverwoestende ...
Gebeurtenissen
Nieuwe omwalling met blokhuizen
Tussen 1492 en 1543 was de Bourgondische staat voortdurend in conflict...
Archeologie
Het Mastbos
Het Mastbos 1514 tot 1515
Graaf Hendrik III van Nassau introduceerde niet alleen de renaissance ...
Gebieden
Park Valkenberg
Park Valkenberg 1531 tot heden
Na de aanleg van de nieuwe stadsomwalling in 1531 was de locatie van h...
Gebieden
Het paleis van Hendrik III
Graaf Hendrik III van Nassau had een vooraanstaande positie aan het Bo...
Bouwwerken
Renaissance-stallen van Hendrik III
Nadat graaf Hendrik III van Nassau zijn paleis voltooid had liet hij a...
Bouwwerken
Archeologie

Locatie

Deel dit artikel

Facebook Twitter

Downloads