Tolbrug (Centrum)

Bouwwerken
1190 tot heden
  • De Tolbrug rond 1930, voor de demping van de rivier de Mark. Foto: J.A. Renne. (Beeldcollectie Stadsarchief Breda)  

De Tolbrug ligt over de gereconstrueerde Haven en vormt het middelpunt van dit bruisende stadsdeel. Hij is oorspronkelijk al erg oud; in de vroege veertiende eeuw werd de brug al vermeld.

Dijken

De belangrijke oost-westroute over het grondgebied van de heer van Breda, de heerbaan, liep oorspronkelijk over Ginneken. Bij de Ganzenweide, iets ten zuiden van de huidige Emmabrug, reden de karren door de rivier de Mark. Daar was een voorde of doorwaadbare plaats. In de twaalfde of dertiende eeuw legde de heer van Breda verder naar het noorden een nieuwe verbinding aan. Daarvoor was het nodig om in het Markdal dijken aan te leggen: de huidige Haagdijk en de Teteringsedijk, voor die tijd enorme kunstwerken. Deze ingreep wordt gedateerd op circa 1190-1212, maar deze datering is niet onomstreden. Gezien de sporen in de ondergrond en de archeologische vondsten lijkt het er op dat deze westelijke ontsluiting van de nederzetting pas in de late dertiende eeuw is aangelegd.

Tol van de heer

De Tolbrug was in de middeleeuwen de belangrijkste brug van Breda en een tijd lang ook de enige grote brug. Aan deze brug werd door de heer van Breda tol geheven. Het onderhoud kwam dan ook voor zijn rekening. De brug komt voor het eerst voor in de rentmeestersrekening van Diederic Stercken van 1354-1355. Hij werd gelapt, onderhouden, dus hij bestond toen al reeds geruime tijd.

Er waren meerdere tollen in het land van Breda: de tol van Breda, blijkbaar geheven aan de Tolbrug, voor het eerst vermeld in 1354-1355, de tol bij Creitenborch (Krijtenburg), ook vermeld in 1354-1355 en de tollen te Gilze en die te Baerle (Baarle) (allebei voor het eerst vermeld in 1357). In 1531 worden als tolbruggen vermeld de Baarlebrug, de brug van Gilze en die van Galder. De heer van Breda moest deze onderhouden vanwege de tol en het weggeld die door hem werden geheven, werd er in 1531 bij aangetekend.

Archeologisch onderzoek

In 1979, 2004 en 2005 heeft er onderzoek plaatsgevonden  naar de Tolbrug en Tolbrugpoort. Van de oudere bruggen werden nauwelijks resten teruggevonden. De veertiende eeuwse Tolbrugpoort werd voor een groot deel  opgegraven

BR-79-79_01.jpg   BR-82-05_5.JPG

Opgravingen naar de Tolbrugpoort in 1979 en 2005. Links de resten van één van de torens. Rechts de doorgang door de poort, richting Haagdijk.

Vernieuwingen

Op 5 november 1530 was er een grote watervloed. Blijkbaar werden de pijlers onderspoeld, waardoor ze verzakten en omvielen en de bogen van de brug scheurden. Er stonden veel mensen op de brug om naar het hoge water te kijken. Dertien mensen vielen in het water. Tien verdronken en drie werden er levend uit gevist. De brug werd uiteraard daarna nog diverse malen vernieuwd. De laatste nieuwe Tolbrug was die uit 1922. In 1939 verdween deze brug bij de demping van de rivier de Mark. In 1965 werd ook de Haven gedempt.

STR209a_Tolbrug.jpg

Een nieuwe Tolbrug

In 1996 sprak het nieuwe College van Burgemeester en Wethouders de wens uit de Haven te heropenen. De gemeenteraad besloot een haalbaarheidsstudie te laten verrichten. Op 19 december 2002 besloot de raad de haven te heropenen. Bij besluit van Burgemeester en Wethouders van 10 mei 2005 werd de Tolbrug bevestigd. Op 30 juni 2006 werd de nieuwe Tolbrug geopend door wethouder Kees Schoenmakers van Volkshuisvesting, Sport en Volksgezondheid. Er liep toen nog geen water onder de brug, maar fietsers en voetgangers van de Haagdijk naar de Tolbrugstraat konden toch er al gebruik van maken. De nieuwe brug is ontworpen door de architect Lode Havermans.

Onder de brug is een gedicht aangebracht van de Bredase dichteres Yvon Né:

‘Je ziet reeksen water komen, hoort de tongen samengaan.

Of ze geliefden zijn, zo praten zij, die alle taal verstaan.’

Onder enorme belangstelling werd de Haven tenslotte heropend op zaterdag 30 juni 2007.

Literatuur

Walter van de Calseyde, Havenboek, Over het ontstaan van Breda en de terugkeer van zijn bron (Breda, 2007).
Gerard Otten, De straten van Breda (Breda, 1988).

Ook interessant

Straatnamen Breda Centrum
Straatnamen Breda Centrum 1125 tot heden
Praktisch alle straatnamen in de binnenstad van Breda zijn uiteraard o...
Gebieden
Haagdijk (Centrum)
Haagdijk (Centrum) 1250 tot heden
De naam Haghedijc komt voor het eerst voor in een oorkonde in het arch...
Gebieden
Gasthuispoort (Centrum)
Gasthuispoort (Centrum) 1280 tot heden
In de middeleeuwen was Breda omringd door een stadsmuur....
Gebieden
Hoge Brug (Centrum)
Hoge Brug (Centrum) 1550 tot heden
De nieuwe Hoge Brug is gebouwd in 2006-2007 met de nieuwe Haven....
Bouwwerken
Haven, 'Kaai' (Centrum)
Haven, 'Kaai' (Centrum) 1450 tot heden
Na de heropening van de Haven is het hier weer levendig geworden....
Gebieden
Tolbrugstraat (Centrum)
Tolbrugstraat (Centrum) 1275 tot heden
De Brugstraten vormen een belangrijke winkelstraat in het stadshart....
Gebieden
Lange Brugstraat (Centrum)
De Lange Brugstraat is een belangrijke winkelstraat in het centrum....
Gebieden
Korte Brugstraat (Centrum)
De Brugstraten vormen een belangrijke winkelstraat in het stadshart....
Gebieden
Opgraving Karnemelkstraat / Eindpoort  1963
Na de afbraak van het hoekpand Ginnekenstraat en de (toen nog smalle) ...
Archeologie
Opgraving Haven/Nieuweweg 2005
Tijdens een archeologische begeleiding bij de aanleg van een ...
Archeologie
Opgraving Tolbrugpoort 1979
Tijdens een waarneming van de Archeologische Werkgroep Breda werd op ...
Archeologie
Waarneming Nieuwe Weg / de Trapkes  2003
Tijdens funderingsonderzoek tegen de oostgevel van het gebouw ...
Archeologie
Opgraving Haagdijk 1-3 1990
Tijdens de sloop van de bebouwing van Haagdijk 1-3 waarbij slechts het...
Archeologie
Opgraving Vlaszak en Boschstraat 1983
Tijdens de begeleiding van de aanleg van een nieuwe hoofdriolering in ...
Archeologie
Aanleg Haagdijk en Teteringsedijk
De belangrijke oost-westroute over het grondgebied van de heer van Bre...
Archeologie

Locatie

Deel dit artikel

Facebook Twitter